Jarosław Wiśnicki - Operacje wpływu społecznego w aspekcie zmian kulturowych - artykuł został wydany na łamach czasopisma "Media i Społeczeństwo", ISSN: 2083-5701 e-ISSN: 2545-2568, 18/2023, str. 75 -89.

Wstęp

               Celem artykułu jest ukazanie ewolucji operacji wpływu społecznego w kontekście zmian kulturowych czyli ukierunkowanego zastosowania szeregu technik i procedur w celu przebudowy wzorców kulturowych. Badania naukowe zmierzały do udzielenia odpowiedzi na następujące główne pytanie badawcze: Co należy przebudować w danej kulturze by ją zaadoptować do potrzeb manipulanta? Jakich mechanizmów użyć? W jaki sposób zapewnić skuteczną komunikację? Autor analizuje podwód dla którego kreowanie kultury ze szczególnym uwzględnieniem rozwijającej się sieciowej kultury popularnej będącej inkubatorem społecznej wyobraźni i wrażliwość staje się determinantem zagrożeń społecznych. Podjęcie analizy kreowania i rozprzestrzeniania się zagrożeń informacyjnych w aspekcie kulturowym, podyktowane jest coraz większą asymilacją kulturową w globalnym społeczeństwie za szczególnym uwzględnieniem aspektów kulturowych w operacjach wpływu społecznego prowadzonych przez Federację Rosyjska. 

 

Przebudowa wzorców kulturowych

            Niczym nie skrępowany przepływ informacji, rozwój i procesy globalizacyjne praktycznie we wszystkich obszarach aktywności ludzkiej, wyzwoliły nowe i reaktywowały w znacznej mierze stare zagrożenia, przekraczając z łatwością utarte granice. Uzbrojona informacja, stanowiąca główny ładunek operacji wpływu społecznego zarówno dziś, jak i wczoraj, była i jest jedną z głównych form kontroli społeczeństw. Nakładane klisze poznawcze, mity stereotypy i inne techniki  programowania zachowań ludzkich są nader często wykorzystywane przez nadawcę celem prowadzenia oddziaływania informacyjnego. Współcześnie, funkcjonując w zdigitalizowanym świecie, intensyfikowane są procesy poznawcze zwielokrotniając obiór kreowanej rzeczywistości przez kolejne i następne filtry zakładane przez pośredników kolportujących informację. Te swoiste klisze poznawcze zakładane są nam przez autorytety, rzekome bądź autentyczne wygłaszane prawdy naukowe, tzw. autorytety rozproszone, słowem – niemal zawsze z drugiej ręki. Taka konstrukcja rzeczywistości zakłada wiarę w tych, którzy są dostarczycielami informacji. Umysł ludzki, by móc funkcjonować, potrzebuje oparcia. Utrata wiary w autorytety potwierdza prowadzenie wieloletniego oddziaływania mającego na celu doprowadzenie do zburzenia porządku sytemu etycznego destabilizujące sytuację wewnętrzną.

            W czasach nam współczesnych rozpatrując kulturę jako kreatora naszego jutra należy coraz baczniej przyglądać się rozwijającej się sieciowej kulturze popularnej, będącej inkubatorem społecznej wyobraźni i wrażliwości. Dlatego też, jej naturalną podatność na asymilację najpełniej oddają kody kulturowe funkcjonujące w naszych społecznościach. Określają one znaczenie, które przypisujemy różnym zdarzeniom, zjawiskom, przedmiotom i innym rzeczom. Czynnikiem sprawczym osiąganych korzyści są pojedynczy ludzie, jak i cale społeczności. Człowiek będąc istotą społeczną tworzy społeczności, których podstawowym ogniwem je łączącym jest właśnie komunikacja stymulująca naszą wolę. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest intencjonalność będąca charakterystyczną cechą ludzkiej komunikacji społecznej. Co za tym idzie komunikujemy się, zawsze mając jakiś cel. Tym celem jest wywieranie wpływu na odbiorcę poprzez przekazywanie mu swojego punktu widzenia, swojego postrzegania świata. Modyfikacja samej istoty, rodzajów i sposobów identyfikacji kodów kulturowych w społeczeństwie jest kluczowa dla osiągnięcia wpływu na naszą wolę.
To właśnie aktywności w obszarze kultury są coraz częściej postrzegane przez pryzmat zmian społecznych, które stymulują. Główne zadanie kontroli mentalnej polega na modelowaniu podświadomości z jednoczesną aktywizacją bodźców z otoczeniem, a jednoczesnym stymulowaniem podświadomości w powiązaniu jej świadomej kontroli. Wdrukowanie kodu kulturowego w danym narodzie, polega na zaprojektowaniu trendu i obudowanie go komunikacyjnie. To lepsze niż zmuszać ludzi do polubienia czegoś, czego nie chcą, czy doprowadzenia do rozstrzygnięć siłowych.[1] Przykładem tego jest Federacja Rosyjska, która poprzez kreowanie kultury prowadziła oddziaływanie w stosunku do Gruzji czy Ukrainy zarówno podczas aneksji Krymu, jak i w obecnie trwającym konflikcie. Fritz W. Ermarth, analizując wojnę rosyjsko-gruzińską i aneksję Krymu dostrzegł swojego rodzaju powtarzalność podstawowych jej składowych oraz ich ewolucję w zakresie stosowanych narzędzi technik. Według badacza poczynania Rosjan charakteryzowała nie tylko względna trwałość, począwszy od czasów Imperium Rosyjskiego przez okres ZSRR po czasy rządów obecnego prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina.[2] Celem zgłębienia mechanizmów oddziaływania do tego wątku będziemy jeszcze wracać.

            Niemniej jednak, należy mieć na względzie, iż operacje wpływu w aspekcie kulturowym skupiają się na przebudowie wzorców kulturowych. W procesie tym niebagatelną rolę odgrywają media masowe będące głównym narzędziem rozpowszechniania intoksykowanych  informacji. W nich to komunikaty medialne są na ogół polisemiczne a ich interpretacja zależy w głównej mierze od kontekstu przyjętej narracji i kultury odbiorców. Efektywność wpływu społecznego uzyskiwana jest zazwyczaj w wyniku kodowania informacji do celów ideologicznych i instytucjonalnych oraz w celach manipulowania odbiorcą. Obiektem oddziaływania, w zależności od prowadzonej operacji, są jednostki, grupy społeczne jak i cale społeczeństwa ze szczególnym uwzględnieniem najmłodszych odbiorców. Podyktowane jest to znaczną podatnością na trwałe przyswojenie i utrwaleniem obrazów, w konsekwencji czego taktowanie ich jako swoje, warunkując tym samym zachowania w przyszłości.

            Swoista matryca kodu kulturowego, będąca wyznacznikiem podejmowanych decyzji jest w użyciu od stuleci. Ten jeden z determinantów czyni ją skuteczną gdyż modyfikowanie rozciągnięte w czasie w zasadzie jest niemalże niedostrzegalne. Procesy takie kształtowały wydarzenia historyczne. Płynące stąd doświadczenia pokoleń modelowały społeczne postrzeganie relacji międzyludzkich. Owe matryce trwają przez wieki, nadawały unikatowy charakter narodom i kulturom. Doktror Clotaire Rapaille wykazał w swych opracowaniach, że jednym z najważniejszych czynników kształtujących nasze codzienne wybory jest właśnie kod kulturowy.[3] Uwarunkowania te sprawiają, iż ów niewidzialny wyznacznik naszych decyzji, kieruje naszą nieświadomością. W tej sytuacji, jedynie wnikliwa analiza kształtowania kultury cyfrowej umożliwia dojrzenie ogółu w szczególe, wzorów i przekonań kulturowych w drobnych, i wydawałoby się, marginalnych niekiedy sferach naszego codziennego życia. Słowem, od intuicyjnych posunięć poznawczych nie ma ucieczki. Można próbować ograniczać liczbę i rolę w procesie dociekań, ale nie sposób się ich pozbyć. Stanowi to również przyczynek do rozważań względem przenikających się i wzajemnie uzupełniających wszystkich dziedzin życia społecznego znajdujących swe źródło w kulturze narodów. Zatem nie ma przesady w maksymie „tyle warte są państwa, ile warta jest ich kultura”. Hayek zaś odnosząc się do tego zagadnienia mówi, że umysł zaprojektował kulturę – to ona go ewolucyjnie wytworzyła, zarazem przekształcając się pod jego wpływem: „umysł i kultura rozwijały się równolegle a nie kolejno” [4].

            Należy jednakże pamiętać, iż jedną z głównych nici tkających nową szatę przebudowy kulturowej jest soft power, które w rosyjskich teoriach prowadzenia działań militarnych zostało sprowadzone do specjalnych technologii oddziaływania  na potencjał protestu.[5] Należy też zaznaczyć, mając na względzie podjętą analizę, iż określenie miękka siła w ujęciu działań Rosjan, nie jest tożsama z teorią soft power Josepha S. Nye. Sytuacja taka  prowadzi do oddziaływania na odbiorcą poprzez stosowanie środków i technik sterowania społecznego, w tym walki informacyjno-psychologicznej będącej zasadniczym narzędziem dywersji ideologicznej. Ilustracją na poparcie powyższej tezy jest koncepcja miękkiego oddziaływania sformułowana przez analityków z Centrum Studiów Obronnych działającego przy moskiewskim Rosyjskim Centrum Studiów Strategicznych. W opinii naukowców soft power jest niczym innym jak jednym z narzędzi, czy szerzej rzecz ujmując, technologii walki geopolitycznej, której celem jest uzyskanie dominacji nad przeciwnikiem w efekcie przejęcia „mentalnej” kontroli nad mechanizmami formułowania przez elity kraju polityki zagranicznej, wewnętrznej i ekonomicznej, a także narzucenia ludności zaatakowanego, a może należałoby napisać: zainfekowanego, kraju swojego świata wartości. W pierwszym rzędzie obiektem tego rodzaju „miękkiej agresji” stają się elity przywódcze, struktury siłowe i intelektualne. Wynikiem tego soft power realizowana jest w trzech obszarach wzajemnie się przenikających. Pierwszym z nich jest codzienna komunikacja mająca skutek krótkookresowy – dotyczy ona w znacznej mierze bezpośrednich kontaktów osobowych, drugim komunikacja obliczona na uzyskanie celów średniodystansowych realizowana w znacznej mierze poprzez media o charakterze lokalnym oraz trzecim komunikacja o charakterze systemowego oddziaływania długookresowego angażującego również dyplomację publiczną. Wszystkie te działania w głównej mierze sprowadzają się do oddziaływania poprzez świat wartości, wzorców i idei by finalnie wpłynąć na zmianę nastawienia szeroko pojętego odbiorcy. Począwszy od najniżej usytuowanych grup społecznych po kręgi opiniotwórcze i decyzyjne względem prowadzenia polityki danego podmiotu międzynarodowego. Istotną częścią sterowania społecznego jest tzw. zarządzanie refleksyjne, którego celem jest dobrowolne przyjmowanie intoksykowanych informacji by w konsekwencji rozpowszechnić go afirmując jako własny. W efekcie czego wykorzystanie soft power skupia się na oddziaływaniu i kształtowaniu postrzegania rzeczywistości, co za tym idzie ukierunkowaniu opinii publicznej w skali mikro, jak i w skali makro. Każda wiadomość ma swój ładunek i niczym pocisk trafiając w cel staje się bezwzględnie skuteczna. W konsekwencji czego czyniąc komunikację bardzo potężnym narzędziem do wywierania wpływu na ludzi. W rezultacie czego warto uznać trafność przekazu za kluczową determinantę sterowania społecznego.

 

Komunistyczna przebudowa świadomości społecznej.

            Jednakże operacje wpływu przebudowujące istniejące wzorce kulturowe wykraczają daleko poza przytoczone przykłady choć zasady w nich przedstawione adoptują do swoich potrzeb. Doskonałym przykładem operacji wpływu stanowi komunistyczna przebudowa świadomości mas. Twórcą owej koncepcji był Antonio Gramsci. Ten urodzony w 1891 roku na Sardynii filozof wybrał karierę polityczną. Był jednym z założycieli Włoskiej Partii Komunistycznej. Po dojściu Benita Mussoliniego do władzy uciekł do Rosji w obawie przed represjami. Tam doświadczył ładu porewolucyjnego ustanowionego przez Lenina i komisarzy ludowych. Wówczas zrozumiał, że w bolszewizmie posłuszeństwo mas wymuszano tylko za pomocą terroru. Jednakże identyfikowanie się z ideą ładu politycznego nie wypływało ze zrozumienia dla środków jej wprowadzania. Doświadczenie te skłoniły go do poszukiwania odpowiedzi na pytanie jakie mechanizmy powinno się stworzyć by komunizm był nie tylko akceptowalny ale i cieszył się uznaniem mas i przez nie był postrzegany jako ten jedyny niosący dobrobyt i wszelkie spełnienie. Dwa lata, po powrocie do kraju, został aresztowany i w celi więziennej tworzył podwaliny przeprowadzenia skutecznej rewolucji marksistowskiej na Zachodzie. Owocem przemyśleń były 33 Zeszyty więzienne, które stanowiły ogrom jego twórczości. Głównym tematem rozważań była, w istocie najbardziej podstawowa aporia marksowskiej „teorii” społecznej, Gramsci opracował najbardziej podstawową i oryginalną kategorię hegemonii klasowej, w ramach której szczególnie ważne miejsce przypadło hegemonii kulturalnej. To właśnie w jej ustanowieniu upatrywał osiągnięcie sukcesu politycznego. Stworzył wizję nowej kultury sprawującej nadzór nad procesami społeczno-politycznymi. Jego dorobek, światowej sławy brytyjski historyk, Eric J. Hobsbawm podsumował następująco: „Gramsci był niezwykłym filozofem, być może geniuszem, i prawdopodobnie najoryginalniejszym w zachodniej Europie myślicielem komunistycznym dwudziestego wieku.”[6]. Filozof, w swych przemyśleniach, doszedł do wniosku, że największą siłą z którą przyjdzie się zmierzyć będzie chrześcijaństwo. Jego zdaniem Kościół stanowił instytucję wiążącą chłopów, robotników, kapitalistów, arystokrację oraz duchowieństwo w jedną kulturę. Ten włoski teoretyk komunistyczny traktował chrześcijaństwo jako swoisty system immunologiczny społeczeństwa kapitalistycznego. Uzależniał zdominowanie Zachodu od wcześniejszego chrystianizowania go. Zwracał przy tym uwagę na kościół katolicki stawiając go jako wzór w aspekcie zarządzania ludzką świadomością. To właśnie musiało ulec zmianie. Ten obszar właśnie należało przejąć. Dlatego też w sposób nie pozostawiający złudzeń stwierdził: „Idea socjalizmu chrześcijańskiego to kwadratura koła. Socjalizm jest teoretyczną negacją i praktyczną likwidacją religii. Socjalizm jest właśnie religią, która musi zabić chrześcijaństwo.”[7] Uznał on, że usunięcie religii musi być procesem poprzedzonym przebudową świata wartości, a taki proces wymaga czasu. Sukces komunizmu upatrywał w operacji wpływu, której głównym zadaniem było opanowanie i przekształcanie kultury poszczególnych narodów. Stanem docelowym miało być, jak pisze Dariusz Rozwadowski w swej książce Marksizm kulturowy „doprowadzenie do takich zmian w świadomości społeczeństw, że dobrowolnie, w sposób demokratyczny miały one odrzucić ukształtowane na bazie chrześcijaństwa normy moralne i obyczajowe, kategorie estetyczne, wzorce postepowania oraz tradycyjne wartości, a utożsamić się i przyjąć za swoje te nowe – stworzone przez marksistów.”[8]. Tym samym przejmując nadzór nad procesami społeczno-politycznymi przez klasę dominującą. To ona wyznacza świadomość i ideologię mas.

            Zatem jak się powinna przejawiać i czy w zasadzie jest hegemonia. Gramsci wyjaśniając to odnosi się do kapitalizmu w którym klasa rządząca sprawuje władzę nie tylko przez kontrolowanie środków produkcji, ale również utwierdzając ją poprzez wywieranie znaczącego wpływu na dwa podstawowe kanały artykulacji i zabezpieczania jej interesów sprawując kontrolę nad umysłami. Uważa bowiem, że poza wpływami politycznymi istotną rolę odgrywają również wzorce kulturowe, których zasadniczym rezerwuarem są instytucje religijne, oświatowe, naukowe, artystyczne i oczywiście media. Sytuacja taka umożliwia klasie panującej osiągnięcie dwóch celów. Pierwszym z nich jest wywieranie presji, względem przyjętych linii politycznych, na aparat rządowo-administracyjny, niwelując tym samym skutki periodycznych kryzysów gospodarczych zapewniając przetrwanie ustrojowi. Drugi zaś wyposaża będących przy władzy w olbrzymie i masowe środki indoktrynacji, kontrolujące świadomość obywateli i neutralizując oponentów społecznych, skłaniając ich do uznania panowania klasy rządzącej za naturalne i prawowite. Upraszczając sprowadza się do tego, że coraz większa liczba ludzi splata wspólna wykładnię życia społecznego. Dlaczego jakieś konkretne działanie -  branie ślubu cywilnego, ubieranie się w rzeczy szare, bez wyrazu, w jednym kroju – wydaje się sensowne? Ponieważ moi rodzice, również uważają je za sensowne, a także moje rodzeństwo, sąsiedzi, ludzie z mojej społeczności, z innych miast a nawet dalej. A dlaczego zatem wszyscy ci ludzie sądzą, że ma to sens? Ponieważ ich sąsiedzi i przyjaciele podzielają ten sam pogląd. Tym samy ludzie utwierdzają się w swoim przekonaniu – działa to jak samozaciskająca się pętla. Po każdym wzajemnym potwierdzeniu sieć znaczeń zaciska się mocniej, aż w końcu w zasadzie nie ma się wyboru, tylko trzeba wierzyć w to, co wszyscy inni.

            Antonio Gramsci uważał, że taka kohabitacja skutecznie przezwycięży napięcia w bazie ekonomicznej i walnie przyczyni się do utrzymania władzy, zapobiegając tym samym potencjalnej rewolucji. Odnoszą się do pozarządowych ster wpływu społecznego tak pisał:  „Szkolnictwo wszystkich stopni i Kościołów to w każdym kraju dwie najpotężniejsze organizacje kulturalne. Po nich idą dzienniki, czasopisma, wydawnictwa, prywatne instytucje wychowawcze, zarówno te, które są uzupełnieniem szkoły państwowej, jak i instytucje kulturalne typu uniwersytetów. Inne zawody (…) stanowią pewien nieobojętny fragment życia kulturalnego. Należą tu na przykład lekarze, oficerowie armii, pracownicy sądownictwa (…) Najbardziej typową z tych kategorii intelektualistów jest kler, monopolizujący przez długi czas (…) rozległa i ważną dziedzinę: ideologię religijną, czyli filozofię i naukę epoki wraz ze szkoła, nauczaniem, moralnością, wymiarem sprawiedliwości, dobroczynnością, opieką społeczną itd.”[9].

            Tymczasem odnosząc się do prowadzenia działań przygotowujących do osiągnięcia demokratycznej zgody a w zasadzie przyzwolenia społecznego na dominację idei specjalistycznych, kreśli swoisty plan operacji wpływu społecznego mającego doprowadzić do przebudowy społecznej. Dariusz Rozwadowski odnosząc się do tego pisze: „Owo „fabrykowanie zgody” odbywa się poprzez „neutalizację” ideologii socjalizmu. Gdy ideologia zostaje  „zneutralizowana”, postrzegana jest przez społeczeństwo jako zespół „zdroworozsądkowych” i „przeźroczystych” poglądów. Jednak emancypacja nie może się dokonać wysiłkiem samego „ludu”.  „Masy” same – podkreślał Gramsci – bez udziału inteligencji nie mogą samodzielnie wypracować świadomości rewolucyjnej. To zadanie powierzył „intelektualistom organicznym”, czyli grupie ludzi nadających swoim działaniem charakter i kierunek rozwoju społeczeństwa. To ludzie zajmujący „kierownicze” stanowiska w newralgicznych, ze względu na prawidłowe funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego, instytucjach. A więc dyrektorzy różnego typu szkół, redaktorzy, nauczyciele, przedstawiciele instytucji religijnych, prezesi fundacji, przedstawiciele mediów, kierownicy domów kultury, właściciele dyskotek, prezesi wspólnot mieszkaniowych, a nawet tak – wydawałoby się – marginalnych „odcinków frontu ideologicznego” jak związków wędkarskich, punktów skupów buraków czy miejskich bibliotek. Po to, aby kontrolować dobór i ekspozycję książek w tejże bibliotece lub określać sposób ustalenia cen płodów rolnych dostarczanych do skupu przez rolników, co pozwala zrozumieć, że nie były to bynajmniej „odcinki”, których obsadzenie należało powierzyć przypadkowi. Wywołany przez owych „intelektualistów organicznych” „ruch zbiorowy” stanowić ma „proces Molekularny”, który doprowadzi do „intelektualnej
i moralnej reformy całego społeczeństwa” i to jeszcze zanim „klasa robotnicza” przejmie władzę polityczną w państwie .”[10].

            W przekonaniu Gramsciego główne zmiany miały następować w obszarze ludzkiej świadomości. Zasadniczymi narzędziami miała być zaś swoista triada: państwowego monopolu edukacyjnego, mediów i przemysłu rozrywkowego. Taki proces transformacji społeczeństw w samym założeniu jak i przeprowadzeniu jest skomplikowany i wymaga czasu. Jednym z głównych powodów, według myśliciela, było posiadanie przez państwa demokratyczne złożonego systemu obronnego, który przypominał „system okopów i fortyfikacji” w wojnie pozycyjnej”, do której zwykł to porównywać. Uważał, że w takiej sytuacji trzeba zastosować strategię pozwalającą przezwyciężyć opór systemu obronnego. Polegać to miało na wdzieraniu się w poszczególne odcinki systemu okopów i fortyfikacji, w jego instytucje polityczne, oświatowe, religijne, w prasę, wydawnictwa i radio, zdobywając jeden okop po drugim, a do jeszcze niezdobytych wprowadzając ducha „rozłamu” (scissione).[11]

            Tym samym zainicjował „długi marsz przez instytucje”. Sprowadzający się do wnikania a następnie przejęcia przez aktywistów nie tylko urzędów państwowych, sztabów wojskowych, komend policji, kierownictw poczt, telegrafów ale również do instytucji opiniotwórczych, konstytuujących, a nawet kreujących świadomość życia społecznego jak ambony, szkoły, katedry uniwersyteckie, media, teatry, kina i cała szeroko pojęta sztuka  od środka. Nadto opanowania ośrodków opiniotwórczych, by zmienić dominującą kulturę.

            Etapem pośrednim było kształtowanie odpowiednich poglądów, trendów, mody, zwyczajów, sympatii i fascynacji. Uformowany w ten sposób nowy człowiek - Homo sovieticus – w przyszłości sam, bez przymusu państwa, przyjmować miał komunistyczne postulaty
za własne.

            Naturalnym następstwem omawianych treści jest kompleksowa przebudowa kulturowa  będącej sprawstwem operacji wpływu społecznego w Rosji radzieckiej. Determinantem głównym tego procesu było stworzenie społeczeństwa mobilizacyjnego, mającego odzwierciedlać szerokie wykorzystanie komunikowania masowego dla celów propagandy politycznej. Realizowania kampanii w imię celów społecznych, w sferze polityki, wojny, rozwoju gospodarczego, pracy i częstokroć religii. Istotnym determinantem jest potrzeba działań z zewnątrz nastawionych na jego przebudowę i tłumaczącą podejmowany wysiłek narodu. W rezultacie dającej sposobność do utrzymania władzy politycznej poprzez kontrolowanie napięć, kreowanie świadomości społecznej i stabilizację w państwie. 

            Wówczas adoptowano dominujące w kulturze tradycyjne ideały i wartości do poziomu intelektualnego i estetycznego pewnej części społeczeństwa. Jej powstanie 
i funkcjonowanie kojarzone jest ze społeczeństwem epoki industrialnej, a i także postindustrialnej, zmianami demograficznymi i wszechobecną urbanizacją. Lucjan Suchanek w swym opracowaniu zwraca uwagę na fakt, iż kultura masowa skupia szczególną wspólnotę ludzi nie w zależności od czynnika formalno-społecznego lub klasowego, lecz funkcjonalnego, polityczno-psychologicznego i jednoczy ludzi z różnych warstw i klas[12].

            Owe rozróżnienie ma zasadniczy wpływ na określenie adresata, uwzględniając przy tym strukturę i hierarchię społeczną. Wartym podkreślenia jest czynnik dostępności i zrozumienia obioru, który jest kluczowym w manipulacji społeczeństwem. W kulturze popularnej ów krąg odbiorców jest najszerszy, a biorąc pod uwagę rozwój środków masowego przekazu można zaryzykować stwierdzenie, że i dostępny dla każdego. Zdaniem części naukowców świadczy to o misyjności kultury popularnej. Czyni to zatem kulturę jednym z głównych obszarów wspływu społecznego. Herbert Marcuse odnosząc się do człowieka jedno-wymiarowego uważał, że masa, stanowiąca większość narodu, to ludzie, którzy nie są w stanie uwolnić się od nacisku propagandy i manipulacji oraz niezdolni są do rozumienia faktów, ocen, alternatyw[13]. Podobne zdanie prezentuje współczesny badacz rosyjski, Dmitrij Olszanskij który uważa, iż masa stanowi szczególną wspólnotę ludzi nie w zależności od czynnika formalno-społecznego lub klasowego, lecz funkcjonalnego, polityczno-psychologicznego i jednoczy ludzi z różnych warstw i klas[14]. Nader dobrą ilustrację takiej kontroli jest społeczeństwo konsumpcyjne. W nim to dzięki wielopoziomowej i szeroko dostępnej komunikacji poprzez środki masowego oddziaływania kreowany jest określony model życia, tworzący wartości  i budujący mity. Zasadniczą rolę w tym procesie stanowią nośniki informacji, których wpływ jest wprost proporcjonalny do ich rozwoju technologicznego a głównymi wyznacznikami są dostępność i zasięg. W rezultacie czego transmisja informacji od materiałów drukowanych, radia, telewizji i Internetu poprzez przemysł rozrywkowy do płonnych przemówień sprawia, iż krąg odbiorców wzrósł niepomiernie. W konsekwencji doszło do sytuacji, w której kultura masowa zaczęła docierać praktycznie do każdego bez względu na miejsce w którym się znajduje.

            Powróćmy jednakże do przesłania, gdzie należy zaakcentować, iż jednym z głównych narzędzi  kształtowania nowego człowieka, za Rosji radzieckiej, „człowieka radzieckiego”, była  kultura masowa, a jej orężem manipulacja. Kultury nie można zawęzić i jedynie definiować jej w kategoriach tekstów, obrazów czy dźwięków ponieważ wiąże się ona również z wzorcami życia i myślenia oraz, potencjalnie, wszelką ludzką działalnością. Odnosząc się do metod kształtowania człowieka radzieckiego, Michaił Heller napisał:  „Aby zmienić „byt”, należało przede wszystkim skruszyć stary system państwowy, ekonomiczny i społeczny. Jeden z najmocniejszych ciosów wymierzono w społeczeństwo. Obiektem ataku stają się wszelkie więzi między ludźmi, które składają się na tkankę społeczną: religia, rodzina, pamięć historyczna, język. Społeczeństwo jest systematycznie i planowo rozbijane, jednostki pozbawiane wybranych przez siebie związków, zamiast których mają przyjąć inne, wybrane dla nich przez państwo.”[15].

Poprzez kulturę masową aparat ideologiczny agitatorów i propagandzistów, upowszechniał tworzenie wizji człowieka i społeczeństwa radzieckiego. W literaturze inżynierowie dusz najobszerniej przedstawiali wizję człowieka nowej epoki. Bohatera oddanego sprawie, ideologii, walczącego z wrogiem klasowym. Te szczególne cechy miały odgrywać zasadniczą rolę w kreowaniu wzorca do naśladowania z którym każdy odbiorca powinien się utożsamiać. Szeroko pojęta literatura stała się nośnikiem uproszczonej, lecz jak najbardziej pożądanej wizji społeczeństwa osadzonego w realiach „swój” – „obcy”. Twórcy literatury podpowiadali narodowi jak żyć, jakim być i jak walczyć z „wrogiem ludu”[16]. Tym samym przenikanie się i wzajemne wzmacnianie obszarów wpływu społecznego w kształtowaniu nowego człowieka stało się możliwe, ze względu na eksponowanie funkcji pozaestetycznych. Szczególny nacisk kładziony był na funkcję dydaktyczną. Dlatego też w niezliczonych formach literackich powielano treści utwierdzające czytelników wdrukowując stereotypy mające służyć za wzór do naśladowania. Do głównych należy zaliczyć: prostego robotnika, starego rewolucjonistę, uczciwego pracownika kołchozu czy kobietę pracującą. Nie brakowało, w twórczości, również wrogów klasowych, dywersantów i szkodników. Powieści prezentowały społeczeństwo kolektywne, w którym dla człowieka jako osoby, w zasadzie, nie było miejsca. Stanowiło to swoistą apoteozę życia społecznego.

Innym, istotnym obszarem formowania społecznego była literatura dla dzieci i młodzieży. Ze względu na kształtowanie nowych pokoleń zasadniczego znaczenia nabiera edukowanie najmłodszych. To oni wyprą tych niedostosowanych i naturalnie podążą z gruntownie wykształconym światopoglądem w dorosłe życie. Podczas XIII Zjazdu Partii
w 1924 r. podkreślano, że „koniecznie należy przystąpić do tworzenia literatury dla dzieci pod ścisłą kontrolą i kierownictwem partii w celu umocnienia w tej literaturze momentów wychowania klasowego, internacjonalistycznego i szacunku dla pracy”[17].W ten sposób dyktat polityczny sankcjonował wychowanie i edukację oparte na moralności komunistycznej. Aleksander Zinowiew, odnosząc się do całokształtu twórczości literackich, w swoich powieściach Świetlana przyszłość i Denne wyżyny pokazuje świat, jaki powstał w wyniku oddziaływania ideologów, propagandzistów i pisarzy. Sugerowany przez nich postęp społeczny powstawał przez formułowanie środków ograniczających i regulujących działalność praw socjalnych, takich jak: moralność, prawo, religia, sztuka, prasa, jawność, opinia publiczna, opozycja.

Film uznawanym przez Lenina za najważniejszą ze sztuk stanowił ważne narzędzie ideologizacji mas. Dla ujednolicenia przekazu, a co za tym idzie dla podniesienia efektywności oddziaływania 27 września kinematografia została znacjonalizowana i wkrótce powstało Goskino ZSRR (Государственный комитет СССР по кинематографии), które odpowiadało za cenzurę. Warto podkreślić, iż nie był to jedyne prostowanie ścieżek ideologicznych. Pomagali w tym także tzw. добровольцы цензуры (donosiciele – стукачи), którzy zwracali uwagę na wszelkie błędy ideologiczne, donosząc o tym do komitetów partii. Ta główna ze sztuk kształtująca w znacznym stopniu paradygmat kultury masowej była nośnikiem jednoznacznego przekazu ideowego wykorzystując typowe ideologemy epoki. Kinematografia rosyjska skupiała się wówczas na produkcjach dla młodzieży i dzieci, kształtując tym samym nowe pokolenia. Nie brakowało również filmów historycznych gloryfikujących wielką wojnę ojczyźnianą. Oczywiście w innych nurtach kina jak np. kryminalnym pełno było postaci walczących z wrogiem klasowym, oddanych partii pograniczników, milicjantów, zwiadowców. Filmem oddającym przesłanie tamtej epoki jest 17 mgnień wiosny. Twórczość kinematografii muzycznej, w głównej mierze, jak w melodramacie Grigorija Aleksandrowa Cyrk, ukazywano wyższość życia w Kraju Rad nad zachodnim stylem życia. Wydźwięk filmów miłosnych także wzmagał przyjęta narrację. Choć stroniono od scen erotycznych, dominowało w nich rodzące się uczucie, którego rozkwit osadzony był w scenerii pracy dla budowania świetlanej przyszłości. Zazwyczaj ich przesłaniem było zakładanie rodziny dla dobra wspólnego.

Kolejną składową kultury masowej stanowią sztuki plastyczne. Znaczna część prac ukazywała rewolucyjną walkę narodu i tworzenie nowego świata. Głównym bohaterem był człowiek pracy. Istotnym elementem twórczości, mającym bezpośredni wpływ na kształtowanie postaw, misję wychowawczą i agitacyjną były plakaty. W sposób szczególny sztuka, miały kształtować rewolucyjną świadomość społeczną i estetyczną. Osobny przedział w tej twórczości stanowiły portrety przywódców dodające patetyzmu władzy stawiając poszczególne osoby w panteonie bóstw narodowych.

Nie można pominąć, przebudowy celebrowanych świąt stanowiących istotną częścią życia pojedynczego człowieka jak i całych społeczeństw. Szczególnego znaczenia
w przekształcanej rzeczywistości nabrały takie święta jak: Nowy Rok, Dzień Kobiet, Dzień Zwycięstwa, Rocznica Wielkiej Rewolucji Październikowej czy Święto Pracy, a z czasem święta poszczególnych zawodów wyrażając euforię i radość życia mieszkańców pierwszego państwa robotników i chłopów. Ich widowiskowy charakter będący samym w sobie nośnikiem idei.

W nurcie kultury masowej wszystkie rodzaje i typy sztuk, podobnie jak wszelkie periodyki opracowane przez propagandzistów, ideologów miały odciągać od tradycyjnej antropologii i aksjologii  oraz wdrukowywać nowe postrzeganie świata. To działanie było ukierunkowane na zmianę całego dotychczasowego porządku - zarówno społecznego, jak i duchowego. Określały one zbiór form społecznych i moralnych, i wyznaczały obowiązujące  normy człowieka epoki radzieckiej. Tak też w ciągu ostatnich 70 lat istnienia państwa radzieckiego podporządkowano sobie wszystkie sfery naukowego, społeczno-politycznego i kulturalnego życia kraju.

Środki i techniki manipulowania ideologicznego kulturą masową propagowane były przez środowiska dziennikarskie. Dziennikarze postrzegani byli jako „inżynierowie dusz”. Ich profesja zobowiązywała do doskonałej znajomości instrumentu, na którym grali – całą klawiaturę ludzkich popędów i instynktów, ich otchłani i sublimacji, powinni umieć świadomie wywoływać wśród mas pożądane odruchy warunkowe, hamować jedne, wyzwalać inne, tworzyć nowe, prowokować działania. Stanowili oni strukturę homogeniczną, o ukształtowanym swoistym etosie, hermetyczną ze względu na ideologiczną wierność systemowi. Gazety, czasopisma, radio i telewizja pełniły istotną rolę w tubie propagandowej partii. Instytucje medialne tworzyły się wokół kluczowych zadań społecznych, jakimi były rozpowszechnianie informacji i właśnie kultury. One to wzmacniały przekaz docierając do całego społeczeństwa. Dla marksistowskich interpretacji roli mediów masowych kluczowym zawsze pozostawała kwestia władzy. Rozważając to zagadnienie należy wspomnieć, iż od lat siedemdziesiątych minionego wieku, marksizm rolę przekazywania schematów kulturowych i ram ekspresji scedował, w głównej mierze, na media. Na przestrzeni lat podkreślano fakt, iż media są w istocie rzeczy narzędziami kontroli sprawowanej przez klasę rządzącą i komunikujące w jej interesie.

            Koniecznym w tym miejscu jest odniesienie się do najnowszej „Strategii bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej” z 2021 roku. Uwypuklone jest w niej powstanie nowego zagrożenia, które to sprowadza się do konieczności ochrony tradycyjnych wartości i suwerenności kulturowej Wschodu, z uwagi na swoistą „wsternizację” rosyjskiej kultury oraz sabotaż informacyjny i psychologiczny. Przyczyniły się do tego również „próby fałszowania historii Rosji i świata, zniekształcania prawdy historycznej i niszczenia pamięci historycznej, podżegania do konfliktów etnicznych i międzynarodowych … Problemy wynikające ze stosunków międzyetnicznych i międzynarodowych stają się przedmiotem geopolitycznych gier i spekulacji, które generują wrogość i nienawiść.”[18] Czyż w tym starciu po raz kolejny biorą górę słowa Jezusa Chrystusa, z którym tak zapalczywie walczono wypowiedziane w ogrodzie oliwnym: kto mieczem wojuje, od miecza ginie”.

           

Zakończenie

 

W czasach, których dezinformacja toczy chorobę niczym wirus drenujący mózgi społeczeństwa potrzebne jest znalezienie odpowiedzi na pytania: jakie mechanizmy napędzają rozpowszechnianie się dezinformacji? Jak stworzyć mechanizmy obronne? Pewna nadzieja jest w funkcjonujących instytucjach państwowych powołanych do neutralizowania i obrony przed plagą naszych czasów. Dla zintensyfikowania prac powołano również interdyscyplinarny i międzynarodowy zespół naukowców mających zdiagnozować naszą podatność na intoksykowanie środowiska informacyjnego poprzez samoreplikację mylnych informacji. Polscy eksperci będą badać m.in. procesy poznawcze i cechy osobowości, psychologowie z Uniwersytetu w Oslo zajmą się analizą zjawisk społecznych, Naukowcy z Collegium Novitum skupią się na etyce procesów zachodzących w internecie. Natomiast zadaniem zespołu informatyków z Politechniki Poznańskiej jest opracowanie algorytmów, opartych na sztucznej inteligencji, dzięki której można będzie analizować zachowania ludzi wrażliwych na dezinformację.[19] Należy mieć na uwadze tę istotną okoliczność, że najlepszą tarczą obrony przed zgubnym wpływem manipulacji jest przede wszystkim wiedza. To właśnie kultura jest strefą życia społecznego, które pozwalają dokonać właściwego rozróżnienia. Zapewne właśnie dlatego narażona jest ona na największą agresję informacyjną.

            Na tle opisanych tu tendencji skłaniamy się do wniosku, iż obróbka masowej świadomości społeczeństwa ma w konsekwencji doprowadzić do destabilizacji państwa
i narodu.[20] Głównym determinantem tego procesu jest przebudowa świadomości kulturowej prowadzona długotrwałe i konsekwentnie. W ten sposób działania niemilitarne, jak to pokazywała historia, także i współcześnie przygotować mają grunt pod działania militarne. Tak Rosja w 2014 roku  doprowadziła do destabilizacji Wschodniej Ukrainy, gdzie wprowadzone operacje informacyjno-psychologiczne ze szczególnym uwzględnieniem podejmowanych działań w obszarze przebudowy świadomości kulturowej umożliwiły aneksję Krymu. Podobnie również przygotowywano się do  polaryzacji społeczeństwa ukraińskiego zakończonej inwazją w 2022 roku. Warto podkreślić, iż w obu przypadkach głównym narzędziem były media zarówno te nowoczesne, jak i te tradycyjne. Zgodnie z ideą marszu przez instytucje były przejmowane, te bardziej oporne były zagłuszane. Na podkreślenie zasługuje fakt wzmacniania przekazu poprzez rosyjskie stacje telewizyjne i radiowe, które zwiększając moc nadajników prowadziły oddziaływanie, zwłaszcza na ludność republik nadgranicznych. Najlepszym tego potwierdzeniem są  republiki Doniecka i Ługańska, które podane obróbce informacyjno-psychologicznej, o czym mógł przekonać się autor niniejszego opracowania w rozmowach telefonicznych z ukraińskimi znajomymi, stały się  przyczynkiem trwającej wojny.

            Zwróćmy uwagę, iż to subtelne oddziaływanie informacyjno-psychologiczne jest stosunkowo trudno wykrywalne. Działania prowadzone w jej obrębie zyskują coraz bardziej na znaczeniu ze względu na osiąganie strategicznych celów państwowych bez uciekania się do jakichkolwiek form nacisku w rozumieniu działań kinetycznych. W konsekwencji czego oczywistym wydaje się, iż wbrew powszechnym skojarzeniom, siła nie przejawia się wyłącznie w zbrojności, a potęga może mieć wiele obliczy.

  

BIBLIOGRAFIA:

POZYCJE DRUKOWANE

Monografie:

1)    Budzisz M., 2021, Wszystko jest wojną. Rosyjska kultura strategiczna, Warszawa.

2)    Fatiejew A. W., 1999, Obraz wraga w sowietskoj propagandie, 1945–1954 gg, Moskwa [tyt. oryg. Фатеев А. В., 1999, Образ врага в советской пропаганде, 1945–1954 гг, Москва].

1)    Heller M., 1988, Maszyna i śrubki. Jak hartował się człowiek sowiecki, Paryż
[tyt. org.: Геллер М., 1985, Машина и винтики. Истия формирования жоветского человека, London]

3)    Kasprzycki D. D., 2022, Rosyjska wizja wojny przyszłości. Formuła wykorzystania instrumentarium koncepcji wojny nowej generacji w oparciu o doświadczenia z działań wobec Ukrainy, Tarnowskie Góry.

4)    Marcuse H., 1964, One-Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society, Boston.

5)    McQuail D., 2012, Teoria komunikowania masowego, Warszawa.

6)    Rapaille C., 2019, Kod kulturowy  , Warszawa.

7)    Rozwadowski D., 2018, Marksizm kulturowy. 50 lat walki z cywilizacją Zachodu, Warszawa.

8)    Сочинения, т. 1–45, Москва 1941–1967.

9)    Szewczak J., 2020, Idiokratyzacja czyli zmowa głupców, Kraków.

10) Wiśnicki J., 2019, Czwarta władza w kontekście konfliktów zbrojnych i aktów terrorystycznych, Toruń.

 

Artykuły:

1)    Olszanskij D., 1992, “Massowyje nastrojenija pieriechodnogo wriemieni” [w:] Woprosy fiłosofii [tyt. oryg.: Ольшанский D., “Массовые настроения переходного времени” [w:] Вопросы философии] nr 4, Moskwa.

2)    Rynkiewicz T., 2008, „Od „proletariatu” do „człowieka masowego”.” [w:] Człowiek
 w kulturze nr 20 (Wyzwania współczesnej demokracji), Lublin.

3)    Suchanek L., 2016, „Kultura masowa w Rosji i radziecki eksperyment antropologiczny” [w:] Kultura Słowian. Rocznik Komisji kultury Słowian PAU, Tom XII (Kultura masowa w kulturach Słowian) pod red. H. Kowalskiej – Sus, Kraków.  

POZYCJE INTERNETOWE

Monografie:

1)    Zonik P., 2012,  Umysł a kultura. Studium neuroantropologiczne w perspektywie teorii działania Friedricha A. Hayeka, Lublin. https://www.academia.edu/9606255/Umys%C5%82_a_kultura_Studium_neuroantropologiczne_w_perspektywie_teorii_dzia%C5%82ania_Fredricha_A_Hayeka_Mind_and_Culture_A_neuroanthropological_study_in_the_perspective_of_Fridich_A_Hayek_s_theory_of_action__ [dostęp: 18.08.2022].

Artykuły:

1)    Bartyzel J. 2021,  „Antonio Gramsci, czyli „Nowoczesny Książę” w walce o hegemonię intelektualną” [w:] ORGANIZACJA MONARCHISTÓW POLSKICH.

http://www.legitymizm.org/gramsci-nowoczesny-ksiaze dostęp

[dostęp: 13.07.2021].

2)    Dura M., 2021, „Rosja odpowiada na sankcje. Nowa Strategia Bezpieczeństwa Narodowego [ANALIZA]” [w:] Defence24.

https://www.defence24.pl/rosja-odpowiada-na-sankcje-nowa-strategia-bezpieczenstwa-narodowego-analiza

[dostęp: 14.07.2021].

3)    Koprowska J., Rapaille C., 2020, „Kod kulturowy – ukryty klucz do sukcesu”
[w:] ICAN Institute.

  https://www.hbrp.pl/b/kod-kulturowy---ukryty-klucz-do-sukcesu/P1ByJxB4y
  [dostęp: 14.04.2020].

Audycje:

1)    Krettek O., 2021, „Dezinformacja - choroba XXI wieku” [w:] PolskieRadio.pl https://www.polskieradio.pl/10/5366/Artykul/2693798,Dezinformacja-choroba-XXI-wieku [dostęp: 17.03.2021].